و معناى آيه اين است كه هيچ يك از يهود و نصارى نيست ، جز آن كه پيش از مرگ خود به عيسى و اين كه او بندهء خدا و فرستادهء اوست ايمان خواهد آورد و در آن هنگام ايمان آنها سودى به حالشان ندارد ، زيرا زمان تكليف سپرى شده و مرگ آنان حتمى است . دربارهء ضمير « به » اقوالى است : 1 - هر دو ضمير در « به و . . . موته » به حضرت مسيح برمىگردد ؛ يعنى هيچ يك از يهوديان و مسيحيان نيست جز اين كه قبل از مرگ عيسى ( ع ) به او ايمان مىآورد . اينان آن دسته از اهل كتابند كه در زمان فرود آمدن عيسى ( ع ) به زمين زندگى مىكنند . مسيح در آخر الزمان از آسمان فرود مىآيد و پشت سر مهدى آل محمّد ( ص ) نماز مىگزارد و همهء ملل جهان به او ايمان خواهند آورد و در آن هنگام به قدرى امنيّت برقرار مىشود كه گرگ و گوسفند و شير و گاو با هم بچرند . 2 - ضمير « به » به خداوند متعال برمىگردد . 3 - به حضرت محمّد ( ص ) بر مىگردد . و از امام باقر و امام صادق عليهما السلام روايت شده است كه فرموده‌اند : بر روح انسان حرام است كه از جسدش مفارقت كند تا اين كه محمّد ( ص ) و على ( ع ) را ببيند و از ديدن آنها مسرور يا اندوهگين شود . فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا ؛ يعنى با چه ظلم بزرگى ! و مقصود اين است كه ما چيزهاى پاكيزه را بر يهود حرام نكرديم مگر به خاطر ظلم بزرگى كه مرتكب شدند و منظور كفر و گناهان بزرگ و هلاك كننده‌اى است كه براى آنها فراهم شده بود ؛ و چيزهاى پاكيزه‌اى كه به كيفر ظلمشان بر آنان حرام گشت ، در اين آيه ذكر شده است : وَ عَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلَّا ما حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَ إِنَّا لَصادِقُونَ ؛ « و بر جهودان هر حيوان ناخن دار - مانند طيور و غيره - و از جنس گاو و گوسفند نيز پيه را حرام كرديم ، مگر آنچه در پشت آنهاست يا به بعض